Açık Erişim Politikalarının Dergi Görünürlüğü ve Atıf Oranları Üzerindeki Etkisi

Akademik yayıncılık dünyası, son yirmi yılda köklü bir paradigma değişimi yaşamaktadır: bilginin, finansal, yasal veya teknik engeller olmaksızın, internet aracılığıyla tüm insanlığın erişimine ücretsiz olarak sunulması anlamına gelen Açık Erişim (Open Access - OA) hareketi. Geleneksel abonelik modelinin aksine, Açık Erişim, bilimsel bilginin demokratikleşmesini, küresel çapta yayılımını ve toplumsal etkisini en üst düzeye çıkarmayı hedefler.

Uluslararası indeksleme kuruluşları, özellikle DOAJ (Directory of Open Access Journals) gibi tamamen Açık Erişime adanmış platformlar başta olmak üzere, bir derginin Açık Erişim politikasını ve bu politikayı ne kadar şeffaf bir şekilde uyguladığını titizlikle değerlendirir. Güçlü ve net bir Açık Erişim politikası, artık sadece bir yayın modeli tercihi değil, aynı zamanda derginin modern bilimsel iletişim ilkelerine bağlılığının, küresel görünürlük arzusunun ve bilimsel etkisini artırma stratejisinin bir göstergesi olarak kabul edilmektedir.

Bu makalede, Açık Erişim politikalarının bir derginin görünürlüğü ve atıf oranları üzerindeki pozitif etkileri ve bu politikaların indeksler tarafından nasıl değerlendirildiği incelenmektedir.

1. Açık Erişim Nedir? Temel Modeller ve Lisanslar

Bir derginin Açık Erişim politikasını değerlendirmeden önce, temel kavramları anlamak önemlidir.

• Temel İlke: Okuyucunun, makaleyi okumak, indirmek, kopyalamak, dağıtmak ve kullanmak için herhangi bir abonelik veya ödeme ücreti ödememesidir.
• Finansman Modelleri:
  • Altın Yol (Gold OA): Yazarlar veya fon sağlayıcı kurumlar, makalenin yayımlanması için bir Makale İşlem Ücreti (Article Processing Charge - APC) öder. Makale, yayımlandığı andan itibaren derginin web sitesinde herkese açık hale gelir.
  • Yeşil Yol (Green OA): Yazarlar, makalelerini abonelikli bir dergide yayımlarlar, ancak makalenin hakem değerlendirmesinden geçmiş son taslağını (post-print veya accepted manuscript) belirli bir ambargo süresinden sonra kendi kişisel web sitelerinde veya kurumsal arşivlerde (institutional repositories) açık erişime sunarlar.
  • Elmas/Platin Yol (Diamond/Platinum OA): Ne yazarın ne de okuyucunun herhangi bir ücret ödemediği modeldir. Derginin masrafları genellikle üniversiteler, bilimsel topluluklar veya devlet fonları tarafından karşılanır.
• Creative Commons (CC) Lisansları: Açık Erişim'in yasal çerçevesini, okuyucunun makaleyle ne yapabileceğini tanımlayan Creative Commons lisansları oluşturur. En yaygın kullanılanı ve en özgür olanı CC BY (Attribution) lisansıdır. Bu lisans, eserin orijinal yazarına atıf yapıldığı sürece, ticari amaçlar dahil olmak üzere her türlü kullanımına, dağıtımına ve çoğaltılmasına izin verir. İndeksler, özellikle DOAJ, derginin hangi CC lisansını kullandığını net bir şekilde belirtmesini zorunlu kılar.

2. Görünürlük ve Erişilebilirlik Üzerindeki Etkisi

Açık Erişim'in en bariz ve en güçlü etkisi, bir makalenin potansiyel okuyucu kitlesini katlanarak artırmasıdır.

• Engellerin Kaldırılması: Abonelikli dergiler, yalnızca zengin kurumlardaki araştırmacıların erişebildiği "ödeme duvarları" (paywalls) arkasındadır. Bu durum, gelişmekte olan ülkelerdeki araştırmacıları, bağımsız akademisyenleri, politika yapıcıları, gazetecileri ve meraklı halkı bilgiye erişimden mahrum bırakır. Açık Erişim, bu duvarları yıkarak bir makaleyi internet erişimi olan herkese ulaştırır.
• Küresel Keşfedilebilirlik: Açık Erişimli makaleler, Google Scholar gibi arama motorları tarafından daha kolay indekslenir ve daha üst sıralarda yer alır. Bu durum, derginin ve makalelerinin küresel çapta keşfedilme olasılığını önemli ölçüde artırır.

3. Atıf Oranları ve Bilimsel Etki ("Açık Erişim Atıf Avantajı")

Daha fazla görünürlük, doğal olarak daha fazla okunma ve dolayısıyla daha fazla atıf potansiyeli anlamına gelir. Çok sayıda çalışma, diğer tüm faktörler eşit olduğunda, Açık Erişimli makalelerin, abonelikli makalelere göre daha fazla atıf aldığını göstermektedir. Bu olguya "Açık Erişim Atıf Avantajı" (Open Access Citation Advantage) denir.

İndeksler, özellikle Scopus ve Web of Science gibi atıf verilerini temel alan platformlar, bir derginin etki faktörünü ve genel bilimsel etkisini değerlendirir. Açık Erişim politikası, bu etkiyi artırmak için kanıtlanmış bir stratejidir. Yüksek atıf oranları, derginin alanındaki önemini ve alakalılığını pekiştirir ve bu da indeks değerlendirmelerinde son derece olumlu bir faktördür.

4. İndeksler Nezdinde Şeffaflık ve Modernite

Bir derginin Açık Erişim politikasını web sitesinde net, anlaşılır ve kolayca bulunabilir bir şekilde açıklaması, onun şeffaflık ve modern yayıncılık ilkelerine olan bağlılığını gösterir.

• Politikanın Netliği: Dergi, hangi Açık Erişim modelini benimsediğini, varsa APC ücretlerinin ne kadar olduğunu ve hangi CC lisansını kullandığını açıkça belirtmelidir. Bu bilgilerin belirsiz veya gizli olması, güvensizlik yaratır.
• DOAJ Mührü: Bir derginin DOAJ tarafından indekslenmesi, onun meşru ve kaliteli bir Açık Erişim yayını olduğunun bir nevi "onay mührü"dür. Scopus gibi diğer büyük indeksler, bir derginin DOAJ'da listeleniyor olmasını olumlu bir ön-filtreleme kriteri olarak görebilirler.

Sonuç

Açık Erişim, artık sadece marjinal bir hareket değil, akademik iletişimin ana akım bir parçasıdır. Bir derginin, güçlü ve şeffaf bir Açık Erişim politikasını benimsemesi, onun sadece ideolojik olarak bilginin özgürleşmesine katkıda bulunmasını sağlamaz; aynı zamanda stratejik olarak kendi görünürlüğünü, atıf oranlarını ve bilimsel etkisini de artırır. İndeksleme kuruluşları, bu stratejik vizyona sahip, modern, şeffaf ve küresel erişimi hedefleyen dergileri, bilimsel ekosisteme değer katan önemli aktörler olarak görürler. Bilgiyi özgürleştirmek, en nihayetinde, derginin kendi potansiyelini de özgürleştirmesi anlamına gelir.