Akademik İtibarın Zırhı: Yayın Etiği ve İntihal Politikalarının Önemi

Bilim, doğası gereği güven üzerine inşa edilmiş bir yapıdır. Bir araştırmacının sunduğu verilerin dürüstçe toplandığına, bulgularının sahte olmadığına ve fikirlerinin orijinal olduğuna duyulan bu güven, bilimsel ilerlemenin temelini oluşturur. Akademik dergiler, bu güvenin koruyucuları ve denetleyicileri olarak ekosistemin merkezinde yer alırlar. Bu nedenle, uluslararası indeksleme kuruluşları için bir derginin yayın etiği ilkelerine (publication ethics) olan bağlılığı ve intihale (plagiarism) karşı aldığı proaktif önlemler, derginin bilimsel meşruiyetini ve güvenilirliğini ölçen en temel kriterlerdir.

Bir derginin, bu konularda sadece genel bir taahhütte bulunması yeterli değildir. İndeksler, bu taahhüdün nasıl somut politikalara ve eylem planlarına dönüştürüldüğünü görmek isterler. Zayıf veya belirsiz bir etik duruş, derginin bilimsel suistimale karşı savunmasız olduğu anlamına gelir ve bu durum, derginin saygınlığına ve indekslenme potansiyeline onarılamaz zararlar verir.

Bu makalede, güçlü bir yayın etiği ve intihal politikasının indeks başvurularındaki kritik rolü ve bu politikaların içermesi gereken temel bileşenler incelenmektedir.

1. Uluslararası Standartlara Uygunluk: COPE İlkelerinin Benimsenmesi

Akademik yayın etiği konusunda küresel otorite olarak kabul edilen kurum, COPE (Committee on Publication Ethics)'tur. COPE, editörler ve yayıncılar için etik ikilemlerle nasıl başa çıkılacağına dair kapsamlı rehberler, akış şemaları ve en iyi uygulama örnekleri sunar. Bir derginin, web sitesinde COPE'un temel uygulamalarına (Core Practices) bağlı olduğunu açıkça beyan etmesi, indeksler için önemli bir profesyonellik ve ciddiyet göstergesidir.

Bu beyan, derginin aşağıdaki gibi konularda küresel standartları kabul ettiğini gösterir:

• Yazarlık ve Katkıda Bulunma (Authorship and Contributorship): Yazarlık kriterlerinin ne olduğu ve kimlerin yazar olarak listelenebileceği.
• Çıkar Çatışması (Conflicts of Interest): Yazarların, hakemlerin ve editörlerin potansiyel çıkar çatışmalarını nasıl beyan etmesi gerektiği.
• Veri ve Tekrarlanabilirlik (Data and Reproducibility): Araştırma verilerinin saklanması ve talep edilmesi durumunda paylaşılmasına yönelik politikalar.
• Etik Gözetim (Ethical Oversight): İnsan veya hayvan denekleri içeren çalışmalar için etik kurul onayı gerekliliği.
• Fikri Mülkiyet (Intellectual Property): Telif hakkı ve lisanslama konularındaki net politikalar.

COPE'a üye olmak veya ilkelerini benimsediğini belirtmek, derginin etik sorunlarla karşılaştığında rastgele değil, standart ve kanıta dayalı prosedürlerle hareket edeceğinin bir teminatıdır.

2. İntihale Karşı Proaktif Bir Duruş: Tespit ve Önleme

İntihal, yani başkasının fikirlerini, süreçlerini, sonuçlarını veya kelimelerini uygun şekilde atıf yapmadan sahiplenmek, akademik dürüstlüğe yönelik en ciddi tehditlerden biridir. İndeksler, bir derginin intihali önlemek için hangi somut adımları attığını görmek ister.

• İntihal Tespit Yazılımı Kullanımı: Derginin, gönderilen tüm makaleleri yayımlanmadan önce iThenticate, Turnitin veya benzeri profesyonel bir intihal tespit yazılımı aracılığıyla taradığını açıkça belirtmesi kritik öneme sahiptir. Bu, derginin intihale karşı sadece reaktif değil, proaktif bir duruş sergilediğini gösterir.
• Kabul Edilebilir Benzerlik Oranı Politikası: Derginin, intihal taraması sonucunda ortaya çıkan benzerlik raporlarını nasıl yorumladığına dair bir politikası olmalıdır. "Kabul edilebilir oran"ın ne olduğu (genellikle %15-20 aralığında kabul edilir, ancak bu oranın kaynakça ve doğrudan alıntılar hariç tutularak değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmalıdır) ve bu oranın üzerindeki makalelere nasıl bir işlem yapılacağı belirtilmelidir.
• İntihal Türlerinin Tanımlanması: Derginin, sadece metin kopyalamanın değil, aynı zamanda "mozaik intihal" (kelimeleri değiştirerek başkasının fikrini çalma) ve "kendinden intihal" veya "çifte yayın" (yazarın kendi önceki çalışmasını yeni bir yayın gibi sunması) gibi farklı intihal türlerine karşı da politikaları olduğunu belirtmesi, konuya olan hakimiyetini gösterir.

3. Etik İhlal Durumunda İzlenecek Prosedürler

En iyi önlemlere rağmen, yayınlandıktan sonra bir makalede etik bir sorun (veri sahteciliği, yazarlık anlaşmazlığı, intihal vb.) tespit edilebilir. İndeksler, derginin bu tür bir kriz durumunda ne yapacağını önceden planlamış olmasını bekler.

• Düzeltme (Correction/Erratum) ve Geri Çekme (Retraction) Politikası: Derginin, COPE'un geri çekme yönergelerine (Retraction Guidelines) uygun olarak, hangi durumlarda bir makalenin düzeltileceğini ve hangi durumlarda tamamen geri çekileceğini tanımlayan net bir politikası olmalıdır.
• Soruşturma Süreci: Bir etik ihlal iddiası ortaya atıldığında, derginin bu iddiayı nasıl soruşturacağı (ilgili taraflarla iletişime geçme, kanıt toplama, yazarın kurumunu bilgilendirme vb.) konusunda şeffaf bir prosedür sunması, kurumsal olgunluğun bir işaretidir.

Sonuç

Yayın etiği ve intihal politikaları, bir derginin akademik itibarını koruyan bir zırh gibidir. Bu zırh, uluslararası standartlara bağlılık, proaktif tespit mekanizmaları ve kriz anları için hazırlanmış net eylem planları ile güçlendirilir. İndeksleme kuruluşları için bu politikaların varlığı ve detay seviyesi, derginin bilimin temel değerlerine olan saygısının ve güvenilir bir bilimsel platform olma konusundaki kararlılığının en somut göstergesidir. Dolayısıyla, güçlü ve şeffaf bir etik çerçeve oluşturmak, uluslararası tanınırlık hedefleyen her dergi için bir seçenek değil, bir zorunluluktur.