Akademik Dergilerde Etik ve Kalite Standartları
Akademik yayıncılık, bilimsel bilginin üretilmesi, yayılması ve değerlendirilmesi süreçlerinde temel bir rol oynar. Bu sürecin sağlıklı ve güvenilir bir şekilde işlemesi için etik kurallar ve kalite standartları büyük önem taşır. Hem yazarların hem de dergi editörlerinin ve yayıncılarının uyması gereken bu kurallar, bilimsel araştırmanın bütünlüğünü korumak ve toplumun bilime olan güvenini temin etmek açısından vazgeçilmezdir. Uluslararası kabul görmüş kuruluşlar (örneğin, COPE - Committee on Publication Ethics, ICMJE - International Committee of Medical Journal Editors) bu konuda rehberlik eden önemli standartlar belirlemiştir.
Yazarlar İçin Temel Etik Sorumluluklar:
- Özgünlük ve Doğruluk: Yazarlar, sundukları çalışmanın kendi özgün araştırmalarına dayandığından ve daha önce başka bir yerde (kısmen veya tamamen, konferans bildirileri ve ön baskılar hariç ve bunlar da belirtilmek kaydıyla) yayınlanmamış olduğundan emin olmalıdırlar. Veriler doğru bir şekilde toplanmalı, analiz edilmeli ve sunulmalıdır. Veri uydurma (fabrication) veya tahrif etme (falsification) kesinlikle kabul edilemez.
- İntihal (Plagiarism): Başkalarının fikirlerini, metinlerini, verilerini veya görsellerini uygun atıf yapmadan ve izin almadan kendi çalışması gibi sunmak ciddi bir etik ihlaldir. Yazarlar, tüm kaynakları doğru bir şekilde belirtmeli ve alıntıları uygun şekilde işaretlemelidir.
- Yazarlık Hakkı (Authorship): Yazarlık, çalışmaya önemli entelektüel katkıda bulunan kişilere tanınmalıdır. Katkı düzeyleri (konsept oluşturma, tasarım, veri toplama, analiz, yorumlama, makale yazımı) açıkça belirtilmelidir. Sadece fon sağlama, genel denetim veya teknik yardım gibi katkılar yazarlık için yeterli değildir; bu tür katkılar teşekkür bölümünde belirtilmelidir. Hayali yazarlık (ghost authorship), hediye yazarlık (gift authorship) ve misafir yazarlık (guest authorship) gibi uygunsuz yazarlık uygulamalarından kaçınılmalıdır.
- Çıkar Çatışması (Conflict of Interest): Yazarlar, araştırmalarını veya yayınlarını etkileyebilecek her türlü mali, kişisel veya profesyonel çıkar çatışmasını (örneğin, finansal destek, danışmanlık ilişkileri, kişisel ilişkiler) açıkça beyan etmelidirler.
- Çoklu Gönderim (Multiple Submissions) ve Tekrarlayan Yayın (Redundant Publication): Aynı makalenin veya büyük ölçüde benzer bir makalenin aynı anda birden fazla dergiye gönderilmesi (çoklu gönderim) veya daha önce yayınlanmış bir çalışmanın önemli bir yeni katkı olmaksızın tekrar yayınlanması (tekrarlayan yayın veya salam dilimleme) etik dışıdır.
- Veri Paylaşımı ve Erişilebilirlik: Mümkün olduğunca ve etik kurallar çerçevesinde, araştırmada kullanılan verilerin ve materyallerin diğer araştırmacılar tarafından doğrulanabilmesi ve yeniden kullanılabilmesi için erişilebilir olması teşvik edilir.
- İnsan ve Hayvan Deneklerinin Korunması: İnsan katılımcıları içeren araştırmalar, ilgili etik kurul onayı alınmalı ve Helsinki Bildirgesi gibi uluslararası etik ilkelere uygun olarak yürütülmelidir. Katılımcıların bilgilendirilmiş onamı (informed consent) ve gizliliği sağlanmalıdır. Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda ise hayvan refahı standartlarına uyulmalı ve gereksiz acı çektirilmemelidir.
Dergilerin Etik Sorumlulukları ve Yayın Politikaları:
- Editöryal Bağımsızlık ve Tarafsızlık: Editörler, makaleleri bilimsel liyakat, özgünlük ve derginin kapsamına uygunluk gibi kriterlere göre, yazarların uyruğu, cinsiyeti, dini inancı, politik görüşü veya kurumsal bağlantısı gibi faktörlerden bağımsız olarak değerlendirmelidir.
- Hakem Değerlendirme Sürecinin Yönetimi: Editörler, adil, tarafsız, yapıcı ve zamanında bir hakem değerlendirme süreci sağlamakla yükümlüdür. Hakemlerin seçimi, değerlendirme kriterleri ve hakem raporlarının gizliliği önemlidir.
- Gizlilik (Confidentiality): Gönderilen makaleler ve hakem raporları, yayınlanana kadar gizli tutulmalıdır. Editörler ve hakemler, bu bilgileri kendi çıkarları için kullanmamalıdır.
- İntihal ve Diğer Etik İhlallerle Mücadele: Dergiler, intihal tespit yazılımları kullanmalı ve intihal, veri sahteciliği gibi etik ihlallere karşı sıfır tolerans politikası izlemelidir. Şüpheli durumlarda COPE gibi kuruluşların yönergelerine uygun olarak soruşturma yapılmalıdır.
- Düzeltmeler ve Geri Çekmeler (Corrections and Retractions): Yayınlanmış bir makalede önemli bir hata veya yanlışlık tespit edilirse, dergi bir düzeltme (erratum/corrigendum) yayınlamalıdır. Ciddi etik ihlaller veya bulguların güvenilirliğini temelden sarsan hatalar durumunda, makale geri çekilmelidir (retraction).
- Yayın Etiği Komiteleri: Birçok dergi ve yayıncı, etik konularda danışmanlık ve karar verme süreçlerinde yardımcı olmak üzere yayın etiği komiteleri oluşturur.
Etik İhlallerin Sonuçları:
Etik kurallara uyulmaması durumunda, yazarlar ve dergiler çeşitli yaptırımlarla karşılaşabilirler. Bunlar arasında makalenin reddedilmesi veya geri çekilmesi, yazarın gelecekteki yayınlarının engellenmesi, kurumuna bildirim yapılması ve yasal işlemler yer alabilir.
Sonuç:
Akademik yayıncılıkta etik standartların korunması, bilimsel bilginin güvenilirliği ve toplumun bilime olan inancı için hayati öneme sahiptir. Tüm paydaşların bu ilkelere bağlı kalması, akademik dünyanın sağlıklı bir şekilde işlemesi için elzemdir.