Bilimsel Güvenilirliğin Teminatı: Hakem Değerlendirme Sürecinin Şeffaflığı ve Titizliği

Akademik yayıncılığın temel taşı ve bilimsel kalitenin en önemli güvence mekanizması, hiç şüphesiz, hakem değerlendirme (peer review) sürecidir. Bir çalışmanın yayımlanmadan önce, alanında uzman ve bağımsız akademisyenler tarafından incelenmesi, o çalışmanın özgünlüğünü, metodolojik sağlamlığını, bulgularının geçerliliğini ve literatüre olan katkısını teyit etme amacı taşır. Bu nedenle, uluslararası indeksleme kuruluşları için bir derginin hakemlik sürecini nasıl işlettiği, değerlendirmenin en kritik ve ağırlıklı bölümünü oluşturur.

İndeksler, bir derginin web sitesinde sadece "Hakem değerlendirmesi yapıyoruz" şeklinde basit bir beyanda bulunmasını yeterli görmez. Aksine, bu sürecin nasıl işlediğini, ne kadar şeffaf, adil ve titiz olduğunu kanıtlayan somut deliller ararlar. Zayıf, özensiz veya belirsiz bir hakemlik süreci, derginin bilimsel bir filtreleme mekanizmasından yoksun olduğu anlamına gelir ve bu durum, başvurunun reddedilmesi için tek başına yeterli bir sebeptir.

Bu makale, bir akademik derginin hakem değerlendirme sürecinin, indeksler tarafından hangi standartlar çerçevesinde incelendiğini detaylı bir şekilde ele almaktadır.

1. Sürecin Şeffaf Bir Şekilde Beyan Edilmesi

Bir değerlendirme uzmanının ilk baktığı yer, derginin web sitesinde bu sürece ayrılmış özel bölümdür. Bu bölümde aşağıdaki bilgilerin eksiksiz ve net bir şekilde sunulması beklenir:

• Hakemlik Modeli: Derginin hangi değerlendirme modelini benimsediği açıkça belirtilmelidir.

  • Çift-Kör (Double-Blind): En yaygın modeldir. Ne yazar hakemlerin kimliğini bilir, ne de hakemler yazarın kimliğini. Tarafsızlığı en üst düzeye çıkarmayı hedefler.
  • Tek-Kör (Single-Blind): Hakem yazarın kimliğini bilir, ancak yazar hakemin kimliğini bilmez.
  • Açık Hakemlik (Open Peer Review): Hem yazar hem de hakem birbirlerinin kimliğini bilir. Hatta bazı durumlarda hakem raporları makaleyle birlikte yayımlanır. İndeksler için hangi modelin seçildiğinden çok, seçilen modelin tutarlı bir şekilde uygulanması ve net bir şekilde beyan edilmesi önemlidir.

• Sürecin Adımları: Değerlendirme sürecinin her aşaması detaylandırılmalıdır. Genellikle bir akış şeması (flowchart) ile desteklenmesi tavsiye edilir:

  1. Makalenin editör veya alan editörü tarafından ön kontrolden geçirilmesi (amaç ve kapsama uygunluk, temel kalite kontrolü).
  2. Alanında uzman en az iki hakeme gönderilmesi.
  3. Hakemlerden gelen raporların editör tarafından değerlendirilmesi.
  4. Editörün nihai kararını (kabul, küçük revizyon, büyük revizyon, ret) yazara bildirmesi.
  5. Revizyon süreçlerinin yönetimi.

2. Hakem Seçiminin Niteliği ve Tarafsızlığı

Sürecin kalitesi, doğrudan hakemlerin kalitesiyle ilgilidir. İndeksler, derginin hakem havuzunu nasıl oluşturduğunu ve atamaları nasıl yaptığını anlamak ister.

• Uzmanlık: Atanan hakemler, değerlendirdikleri makalenin spesifik alanında kanıtlanmış bir uzmanlığa sahip olmalıdır. Bu, hakemlerin güncel yayınları, akademik geçmişleri ve uzmanlık alanları ile doğrulanır.
• Tarafsızlık ve Çıkar Çatışmasının Önlenmesi: Derginin, çıkar çatışmasını (conflict of interest) önlemeye yönelik net bir politikası olmalıdır. Bu politika, şu durumları engellemeyi amaçlar:
  • Hakemin ve yazarın aynı kurumda çalışması.
  • Yakın zamanda ortak bir yayın yapmış olmaları.
  • Kişisel veya finansal bir ilişki içinde olmaları. Derginin, hakemlerden potansiyel bir çıkar çatışması olup olmadığını beyan etmelerini istemesi, profesyonel bir yaklaşımdır.
• Coğrafi ve Kurumsal Çeşitlilik: Hakem havuzunun farklı kurumlardan ve ülkelerden akademisyenleri içermesi, derginin içe kapalı bir yapıya ("ahbap-çavuş ilişkisi") sahip olmadığına ve uluslararası standartları benimsediğine dair güçlü bir işarettir.

3. Değerlendirme Sürecinin Titizliği ve Kanıtları

Bir hakem raporunun amacı, sadece "yayımlansın" veya "yayımlanmasın" demek değildir. Amaç, yapıcı ve detaylı eleştiriler sunarak makalenin kalitesini artırmaktır.

• Yapıcı Geri Bildirim: İndeksler, hakemlerin makalenin metodolojisini, bulgularının tutarlılığını, literatüre katkısını ve argümanlarının sağlamlığını derinlemesine analiz etmesini bekler. Yüzeysel ve birkaç cümleden oluşan hakem raporları, sürecin yeterince titiz yürütülmediğini gösterir.
• Editörün Rolü: Nihai karar her zaman editöre aittir. Güçlü bir editör, hakem raporlarını birer tavsiye olarak alır, raporlar arasındaki çelişkileri yönetir ve kendi uzmanlık süzgecinden geçirerek nihai kararı gerekçelendirir. Hakemlerin oylarına göre mekanik bir karar vermek, zayıf bir editöryal süreç olarak kabul edilir.

4. Etik İlkeler ve Süreç Yönetimi

• Gizlilik: Dergi, yazarların sunduğu makalelerin ve hakem değerlendirme sürecinin tüm aşamalarında gizliliği garanti etmelidir.
• Zamanlama: Sürecin titiz olması, sonsuza kadar süreceği anlamına gelmez. Derginin, ortalama değerlendirme süreleri hakkında bilgi vermesi ve bu sürelere uymaya çalışması, yazarlara ve onların zamanına saygı duyduğunu gösterir.

Sonuç

Hakem değerlendirme süreci, bir derginin akademik ruhunun ve bilimsel kalitesinin somut bir yansımasıdır. İndeksleme kuruluşları için bu süreç, bir formalite değil, derginin bilimsel topluluğun bir parçası olmayı hak edip etmediğini belirleyen temel bir sınavdır. Şeffaf bir şekilde belgelenmiş, alanında yetkin ve tarafsız hakemlerle yürütülen, titiz ve yapıcı bir değerlendirme mekanizması kurmak, bir derginin uluslararası arenada saygınlık kazanmasının en kesin yoludur.