Makalenin Dijital Pasaportu: DOI'nin Kalıcı Erişim ve Atıf Takibindeki Rolü

Dijital çağ, akademik yayıncılığın doğasını kökten değiştirmiştir. Basılı kopyaların yerini PDF dosyaları, kütüphane raflarının yerini ise bulut tabanlı sunucular almıştır. Bu dönüşümle birlikte, bilimsel bir eserin dijital ortamda istikrarlı, bulunabilir ve kalıcı olmasını garanti altına alacak yeni mekanizmalara ihtiyaç duyulmuştur. İşte bu ihtiyacın en somut ve evrensel çözümü Digital Object Identifier (DOI), yani Dijital Nesne Tanımlayıcısı'dır.

DOI, artık akademik dergiler için bir tercih veya lüks değil, bilimsel ekosistemin işleyişini sağlayan, müzakereye kapalı bir standarttır. İndeksleme kuruluşları, bir derginin DOI kullanıp kullanmadığını, onu ne kadar doğru ve tutarlı bir şekilde uyguladığını, derginin teknik yetkinliğini ve küresel bilimsel altyapıya entegrasyonunu ölçen temel bir kriter olarak değerlendirir.

Bu makalede, DOI'nin ne olduğu, hangi temel sorunları çözdüğü ve uluslararası indeksler için neden bu kadar vazgeçilmez olduğu detaylı bir şekilde incelenecektir.

DOI Nedir? Sadece Bir Linkten Çok Daha Fazlası

En basit tanımıyla DOI, bir dijital nesneye (genellikle bir akademik makale) atanan, kalıcı ve benzersiz bir alfanümerik karakter dizisidir. Bu karakter dizisi, bir URL (web adresi) gibi görünse de, temel bir farkla çalışır: DOI, nesnenin kendisine değil, nesnenin metaverisine (konum bilgisi, yazar, başlık vb.) işaret eder.

Bu sistem, Crossref gibi uluslararası kayıt kuruluşları tarafından yönetilir. Bir dergi, yayımladığı her makale için Crossref'e başvurarak bir DOI alır ve bu DOI ile birlikte makalenin güncel konumunu (URL'sini) ve diğer bibliyografik bilgilerini sisteme kaydeder.

Örnek bir DOI: https://doi.org/10.1186/s12889-019-7393-z

1. Çözdüğü En Büyük Sorun: "404 Not Found" ve Kalıcı Erişim (Persistence)

Akademik bir çalışmanın en temel değeri, üzerinden yıllar geçse bile başka araştırmacılar tarafından bulunabilmesi ve kaynak olarak kullanılabilmesidir. Geleneksel URL'ler bu garantiyi veremez. Derginin web sitesi yeniden tasarlandığında, sunucusu değiştiğinde veya alan adı güncellendiğinde, eski URL'ler geçersiz hale gelir ("ölü link"). Bu durum, bilimsel kaydın kaybolması anlamına gelir.

DOI bu sorunu kökten çözer:

• Bir kullanıcı bir DOI linkine tıkladığında, tarayıcısı önce doi.org adresindeki merkezi bir çözümleyiciye (resolver) gider.
• Bu çözümleyici, DOI'ye karşılık gelen güncel URL'yi Crossref veritabanından bulur.
• Kullanıcıyı otomatik olarak makalenin doğru ve en güncel konumuna yönlendirir.

Derginin web adresi on kez bile değişse, yayıncı Crossref'teki kaydı güncellediği sürece DOI linki ömür boyu çalışmaya devam eder. İndeksler için bu, bilginin kalıcılığının ve atıf zincirinin kırılmazlığının teminatıdır.

2. Akademik Metriklerin Motoru: Atıf Takibi ve Görünürlük

Scopus ve Web of Science gibi etki faktörü hesaplayan büyük indeksler, bir makalenin başka bir makaleye yaptığı atıfı otomatik olarak tespit etmek zorundadır. Bu devasa işlemi manuel olarak yapmak imkansızdır. DOI, bu sürecin bel kemiğidir.

• Bir makalenin kaynakça bölümünde yer alan DOI'ler, indeksleme robotları tarafından taranır.
• Robotlar, bu DOI'leri kullanarak hangi makalenin hangi makaleye atıf yaptığını hatasız bir şekilde eşleştirir.
• Bu eşleştirmeler sayesinde dergilerin etki faktörü (Impact Factor), yazarların H-indeksi ve diğer tüm sitometrik veriler doğru bir şekilde hesaplanır.

DOI kullanmayan veya eksik kullanan bir dergi, bu otomatik sistemin dışında kalır. Bu durum, dergideki makalelerin aldığı atıfların büyük bir kısmının görünmez olmasına ve derginin etkisinin olduğundan çok daha düşük ölçülmesine neden olur.

3. Profesyonellik ve Güvenilirlik Sinyali

DOI almak ve sistemini sürdürmek, bir maliyet ve kurumsal bir çaba gerektirir. Dergilerin bir kayıt kuruluşuna (Crossref gibi) üye olması ve her makale için bir ücret ödemesi gerekir. Bu durum, indeksler için önemli bir sinyaldir:

• Yatırım ve Ciddiyet: DOI sistemini benimseyen bir dergi, yayıncılığa yatırım yapan, uzun vadeli hedefleri olan ve kurumsal ciddiyete sahip bir yapı olduğunu kanıtlar.
• "Yağmacı Dergi" Filtresi: "Yağmacı" (predatory) olarak tabir edilen, tek amacı yazarlardan ücret almak olan düşük kaliteli dergiler, genellikle bu tür kurumsal yatırımlardan kaçınır. DOI kullanımı, bir derginin bu tür şaibeli yayınlardan ayrışmasına yardımcı olur.

4. Ekosistem Entegrasyonu ve Birlikte Çalışabilirlik

DOI, sadece bir makaleye giden bir link değildir; aynı zamanda farklı akademik sistemlerin birbiriyle konuşmasını sağlayan bir anahtardır.

• ORCID: Yazarlar, ORCID profillerine yayınlarını DOI aracılığıyla kolayca ekleyebilir.
• Referans Yönetim Yazılımları: Zotero, Mendeley, EndNote gibi programlar, bir DOI'yi kullanarak makalenin tüm künye bilgilerini (yazar, yıl, başlık, dergi adı vb.) otomatik olarak çekebilir.
• Kurumsal Arşivler: Üniversiteler, akademisyenlerinin yayınlarını kurumsal arşivlerine DOI ile kolayca entegre edebilir.

Sonuç

DOI, modern akademik yayıncılığın altyapısal bir gerekliliğidir. Bir makalenin internetin değişken doğası karşısında kaybolmasını önleyen bir sigorta poliçesi, bilimsel etkinin doğru ölçülmesini sağlayan bir motor ve derginin profesyonel ligde oynadığını gösteren bir kimlik kartıdır. İndeksleme sürecinde başarılı olmayı hedefleyen her dergi yönetimi, DOI sistemini eksiksiz bir şekilde kurmayı ve uygulamayı en öncelikli teknik görev olarak görmelidir. Çünkü dijital dünyada, kalıcı bir kimliğiniz yoksa, aslında hiç var olmamışsınız demektir.