Derginin Atıf Performansının Değerlendirilmesi

Bir akademik derginin nihai amacı, yayımladığı bilimsel çalışmaların sadece okunması değil, aynı zamanda alanındaki diğer araştırmacılar tarafından kullanılması, tartışılması ve ileriye taşınmasıdır. Bilimsel iletişim ekosisteminde, bu etkinin en yaygın kabul gören ve en somut ölçütü atıftır (citation). Bir makaleye yapılan her atıf, o makalenin bilimsel bir diyaloğun parçası olduğuna, bir başkasının düşüncesini şekillendirdiğine veya yeni bir araştırmaya temel oluşturduğuna dair bir işarettir. Dolayısıyla, bir derginin kolektif atıf performansı, onun bilimsel topluluk içindeki yankısının, alakalılığının ve etkisinin bir göstergesidir.

Scopus ve Web of Science (WoS) gibi dünyanın en prestijli akademik indeksleri için atıf analizi, dergi değerlendirme sürecinin en kritik ve en objektif bileşenlerinden biridir. Bu indeksler, veritabanlarına dahil edecekleri dergilerin, bilimsel birer "yankı odası" (sadece kendi kendine referans veren kapalı bir topluluk) mı, yoksa alanda güçlü bir "yankı" uyandıran, yani geniş kitlelerce referans gösterilen bir platform mu olduğunu anlamaya çalışırlar. Düşük atıf performansı, bir derginin bilimsel katkısının sınırlı veya göz ardı edilebilir olduğu şeklinde yorumlanır ve bu, indekslere kabul edilmenin önündeki en büyük engellerden biridir.

Bu makalede, atıf analizinin indeks değerlendirmelerindeki rolü, hangi metriklerin dikkate alındığı ve bir derginin atıf performansının aslında ne anlattığı incelenmektedir.

1. Atıf Neden Önemlidir? Bilimsel Etkinin Ölçümü

Atıf, bir derginin ve makalelerinin bilimsel etki ve önemini ölçmek için kullanılır. Yüksek atıf sayıları genellikle şunları ifade eder:

• Alakalılık (Relevance): Derginin yayımladığı konular, alanındaki araştırmacılar için güncel, önemli ve ilgi çekicidir.
• Kalite ve Güvenilirlik: Diğer araştırmacılar, dergideki çalışmaları kendi argümanlarını desteklemek veya metodolojilerini temel almak için kullanacak kadar güvenilir ve yüksek kalitede bulmaktadırlar.
• Görünürlük ve Erişilebilirlik: Dergi, hedef kitlesi tarafından kolayca bulunabilmekte ve okunmaktadır.
• Etki ve Nüfuz: Dergideki çalışmalar, alanın entelektüel yönünü şekillendirme ve gelecekteki araştırmaları teşvik etme potansiyeline sahiptir.

Buna karşılık, sürekli olarak çok az atıf alan veya hiç almayan bir dergi, yayımladığı makalelerin bilimsel topluluk tarafından fark edilmediği, önemsenmediği veya dikkate alınmadığı, yani bir nevi "sessiz bir çığlık" olduğu izlenimini yaratır.

2. İndekslerin Kullandığı Temel Atıf Metrikleri

İndeksler, bir derginin atıf performansını değerlendirirken sadece ham atıf sayısına bakmazlar. Daha sofistike ve bağlama oturtulmuş metrikler kullanırlar:

• Dergi Etki Faktörü (Journal Impact Factor - JIF): Clarivate (Web of Science) tarafından hesaplanan en bilinen metriktir. Kabaca, bir derginin son iki yılda yayımladığı makalelerin, içinde bulunulan yılda aldığı ortalama atıf sayısını ifade eder.
• CiteScore: Elsevier (Scopus) tarafından geliştirilen bir metriktir. Son dört yılda yayımlanan makale, derleme, konferans bildirisi gibi belgelerin, bu dört yıllık periyotta aldığı toplam atıf sayısına bölünmesiyle hesaplanır.
• SCImago Journal Rank (SJR): Sadece atıf sayısını değil, atıfın nereden geldiğini de hesaba katar. Prestijli bir dergiden gelen bir atıf, daha az bilinen bir dergiden gelen atıftan daha fazla ağırlığa sahiptir. Bu, "atıfın kalitesini" ölçmeye çalışır.
• Source Normalized Impact per Paper (SNIP): Bir derginin atıf etkisini, o bilim alanının toplam atıf potansiyeline göre normalleştirir. Bu, farklı disiplinlerdeki (örneğin, atıf hızının çok yüksek olduğu tıp alanı ile daha yavaş olduğu sosyal bilimler alanı) dergileri daha adil bir şekilde karşılaştırmayı amaçlar.

Önemli Not: Yeni bir derginin henüz bu metriklere sahip olması beklenmez. Ancak indeksler, derginin mevcut makalelerinin diğer Scopus/WoS indeksli dergiler tarafından atıf alıp almadığını kendi sistemleri üzerinden kontrol ederler. Bu, derginin gelecekteki potansiyelini anlamak için bir ön göstergedir.

3. Atıf Analizinde Dikkat Edilen Nüanslar

Değerlendirme süreci, sadece rakamlara dayalı mekanik bir işlem değildir. Uzmanlar, rakamların arkasındaki hikayeyi de anlamaya çalışırlar:

• Kendine Atıf (Self-Citation): Derginin, yayımladığı makalelerin yine kendi bünyesindeki diğer makalelere yaptığı atıfların oranı nedir? Yüksek bir kendine atıf oranı (%30-40'ı aşan), derginin etkisini yapay olarak şişirmeye çalıştığına veya dış dünyadan izole, içe kapalı bir yapıya sahip olduğuna dair ciddi bir şüphe uyandırır.
• Atıf Dağılımı: Derginin toplam atıfları, sadece birkaç tane çok popüler "hit" makaleden mi geliyor, yoksa dergideki makalelerin geneline yayılan tutarlı bir performans mı var? Atıfların genele yayılması, derginin genel kalitesinin yüksek olduğunun bir göstergesidir.
• Uluslararası Atıflar: Dergiye yapılan atıflar farklı ülkelerden ve kurumlardan mı geliyor? Bu, derginin etkisinin yerel sınırları aştığını ve küresel bir yankı uyandırdığını gösterir.

Sonuç

Atıf analizi, bir derginin bilimsel topluluk içindeki yerini ve önemini anlamak için güçlü bir araçtır. Bu, derginin geçmiş performansının bir özeti ve gelecekteki potansiyelinin bir habercisidir. Başarılı bir atıf performansı, yüksek kaliteli, özgün ve alaka düzeyi yüksek içerik yayımlamanın, iyi bir görünürlüğe sahip olmanın ve uluslararası bilimsel diyaloğun aktif bir parçası olmanın doğal bir sonucudur. İndeksleme kuruluşları, veritabanlarına sadece makale yayımlayan dergileri değil, bilimsel dünyada anlamlı bir yankı uyandıran, tartışmaları şekillendiren ve bilginin sınırlarını ileri taşıyan dergileri dahil etmek isterler. Bu nedenle, atıf performansını artırmak, bir derginin uzun vadeli prestij ve sürdürülebilirlik stratejisinin merkezinde yer almalıdır.